W przełomowym orzeczeniu Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (ICJ) – najwyższy sąd Organizacji Narodów Zjednoczonych – wydał w środę opinię doradczą stwierdzającą, że „czyste, zdrowe i zrównoważone środowisko” jest prawem człowieka.
Prawne zobowiązania państw w walce z klimatem
Orzeczenie ICJ potwierdza zobowiązanie państw członkowskich ONZ do przeciwdziałania kryzysowi klimatycznemu i określa konsekwencje, jakie mogą ponieść w przypadku niepowodzenia w tym zakresie.
„Skutki zmian klimatycznych są poważne i dalekosiężne: dotykają zarówno naturalne ekosystemy, jak i populacje ludzkie. Te konsekwencje podkreślają pilne i egzystencjalne zagrożenie stwarzane przez zmiany klimatyczne” – powiedział przewodniczący ICJ Yuji Iwasawa.
Trybunał orzekł, że państwa członkowskie mają obowiązek chronienia środowiska Ziemi przed emisjami gazów cieplarnianych, działając z „należytą starannością i współpracą”. Sąd określił również, że naruszenie tych zobowiązań spowoduje poniesienie odpowiedzialności prawnej przez państwa członkowskie i może skutkować wymogiem zaprzestania niewłaściwego postępowania, pełnego zadośćuczynienia oraz oferowania gwarancji niepowtarzania się naruszeń.
Podstawy prawne orzeczenia
Aby uzasadnić swoją decyzję, sąd powołał się na zobowiązania państw członkowskich wynikające zarówno z traktatów dotyczących praw człowieka, jak i umów środowiskowych, w tym Protokołu z Kioto, Konwencji o różnorodności biologicznej oraz Porozumienia paryskiego.
Jak wyjaśnia ONZ, „czyste, zdrowe i zrównoważone środowisko jest warunkiem wstępnym korzystania z wielu praw człowieka”, a ponieważ państwa członkowskie są stronami licznych traktatów dotyczących praw człowieka – w tym Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ – są zobowiązane do zagwarantowania korzystania z takich praw poprzez przeciwdziałanie zmianom klimatycznym.
Geneza sprawy i jej znaczenie
Inicjatorem sprawy było małe państwo wyspiarskie Vanuatu, które w 2021 roku ogłosiło, że będzie się ubiegać o opinię doradczą ICJ w sprawie zmian klimatycznych. Akcję zainspirował ruch młodzieżowy Pacific Island Students Fighting Climate Change. Vanuatu lobbowało wśród innych państw członkowskich, aby poparły tę inicjatywę w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ.
W odpowiedzi na tę prośbę, zgromadzenie przyjęło rezolucję wzywającą ICJ do wydania opinii doradczej na dwa pytania: „Jakie są zobowiązania państw wynikające z prawa międzynarodowego w zakresie zapewnienia ochrony środowiska?” oraz „Jakie są prawne konsekwencje dla państw wynikające z tych zobowiązań, gdy powodują szkody w środowisku?”
Rekordowa sprawa i międzynarodowe reakcje
Choć opinie doradcze nie są prawnie wiążące, mają znaczący autorytet moralny i prawny, pomagając rozwijać i wyjaśniać prawo międzynarodowe poprzez definiowanie prawnych zobowiązań państw członkowskich.
Niedawna sprawa jest największą, jaką ICJ kiedykolwiek rozpatrywał pod względem liczby państw członkowskich uczestniczących w postępowaniu ustnym – 97 – a także 91 złożonych oświadczeń pisemnych.
Dwutygodniowe przesłuchania w Hadze w grudniu stały się areną, na której przedstawiciele państw narażonych na skutki zmian klimatu argumentowali, że odpowiedzialność prawna za dalsze skutki zmian klimatycznych powinna spocząć na garstce krajów. Tymczasem największe emitenci gazów cieplarnianych na świecie zaprzeczali ponoszeniu jakiejkolwiek odpowiedzialności prawnej poza Porozumieniem paryskim.
Perspektywy dla Polski
Orzeczenie ICJ może mieć istotne konsekwencje także dla Polski, która jako członek ONZ i UE jest zobowiązana do realizacji celów klimatycznych. Nasz kraj, będący jednym z większych emitentów CO2 w Europie ze względu na oparcie gospodarki na węglu, może stanąć przed wzmocnionymi wymogami przyspieszenia transformacji energetycznej.
Premier Vanuatu Jotham Napat nazwał decyzję „punktem zwrotnym w walce o sprawiedliwość klimatyczną”, podkreślając, że „ten proces podniósł głos państw narażonych na skutki klimatyczne, zwiększył globalną świadomość i przygotował grunt pod silniejsze działania klimatyczne”.
Orzeczenie ICJ może stać się podstawą dla przyszłych działań prawnych i wzmocnić międzynarodowe wysiłki na rzecz ochrony klimatu, wyznaczając nowy standard odpowiedzialności państw za środowisko naturalne.
