Polski system kaucyjny, który miał być kompleksowym rozwiązaniem problemu opakowań jednorazowych, staje się przedmiotem coraz większych kontrowersji. Ministerstwo Klimatu i Środowiska podało, że do połowy marca 2026 roku wprowadzono do obrotu już 1,2 mld opakowań objętych kaucją, jednak krytycy wskazują na istotne luki w systemie.
Wyłączenia podważają sens systemu
Obecny kształt systemu kaucyjnego znacząco różni się od pierwotnych założeń. Początkowo planowano objąć nim na równych zasadach:
- Jednorazowe butelki z tworzyw sztucznych (do 3 litrów)
- Puszki metalowe (do 1 litra)
- Szklane butelki wielokrotnego użytku (do 1,5 litra)
W trakcie procesu legislacyjnego wprowadzono jednak kluczowe wyłączenia. Nowelizacja z 2024 roku całkowicie wykluczyła z systemu opakowania po mleku i produktach mleczarskich, mimo że pierwotnie miały być objęte kaucją od 2026 roku. Dodatkowo, ustawa z 9 stycznia 2026 roku umożliwiła branży piwowarskiej prowadzenie selektywnej zbiórki butelek szklanych poza ogólnokrajowym systemem.
Problem konkurencji z kartonami wielomateriałowymi
Jednym z najważniejszych zarzutów wobec obecnego kształtu systemu jest promowanie rozwiązań potencjalnie mniej ekologicznych. Poseł Grzegorz Matusiak w interpelacji nr 16100 wskazał na problem zastępowania butelek PET i puszek kartonami wielomateriałowymi, które składają się z warstw papieru, polietylenu i aluminium.
Te złożone opakowania wielomateriałowe są znacznie trudniejsze do pełnego recyklingu niż jednomateriałowe butelki czy puszki, ale nie są obciążone kaucją, co czyni produkty w nich tańszymi dla konsumentów
Według posła, taka sytuacja tworzy nierówne warunki konkurencji i może zachęcać producentów do wyboru gorszych ekologicznie rozwiązań opakowaniowych.
Ministerstwo prezentuje dane i broni systemu
Podsekretarz stanu Anita Sowińska w odpowiedzi na interpelację podkreśliła, że głównym celem systemu jest realizacja wymagających dyrektyw unijnych. Polska musi zebrać 77% butelek z tworzyw sztucznych w 2025 roku oraz aż 90% w 2030 roku.
Resort przedstawił szczegółowe dane za IV kwartał 2025 roku:
- Do obrotu trafiło blisko 250 mln opakowań
- Butelki PET stanowiły 2,5 raza większy wolumen niż puszki
- Zwrócono prawie 3 mln opakowań
- Utworzono około 40 tys. punktów zbiórki
- Ponad 15 tys. punktów funkcjonuje w małych sklepach poniżej 200 m²
Ministerstwo zauważa również dynamiczny wzrost zainteresowania zwrotami – szacowany przyrost wynosi około 2 mln sztuk tygodniowo od stycznia 2026 roku.
Przyszłość kartonów w systemie kaucyjnym
Kwestia ewentualnego włączenia opakowań wielomateriałowych do systemu kaucyjnego pozostaje otwarta. MKiŚ potwierdza, że temat jest przedmiotem dyskusji z branżą i analiz eksperckich. Resort wskazuje jednak na praktyczne wyzwania:
- Potrzeba znaczących inwestycji w infrastrukturę logistyczną
- Dodatkowe obciążenie operacyjne dla sklepów
- Zmniejszenie strumienia odpadów w tradycyjnym systemie komunalnym
Wiążąca decyzja o ewentualnej inicjatywie ustawodawczej dotyczącej opakowań wielomateriałowych ma zostać podjęta jeszcze w 2026 roku.
Kontekst polski i europejski
Sytuacja w Polsce wpisuje się w szerszy trend europejski dążenia do gospodarki obiegu zamkniętego. Jednak polskie doświadczenia pokazują, jak trudne jest stworzenie sprawiedliwego i skutecznego systemu, który nie faworyzuje niektórych rozwiązań kosztem innych.
Warto zauważyć, że problem braku butelek szklanych w statystykach systemu wynika nie tylko ze zmian legislacyjnych, ale także z naturalnego opóźnienia między wprowadzeniem produktu do obrotu a jego pojawieniem się u konsumentów i późniejszym zwrotem.
Resort podkreśla, że pełna ocena efektywności nowych przepisów będzie możliwa dopiero po zamknięciu pierwszego pełnego roku funkcjonowania systemu kaucyjnego. Do tego czasu należy spodziewać się dalszych debat na temat optymalnego kształtu polskiego systemu gospodarki opakowaniami.
