Związek Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej (ZGWRP) przedstawił stanowisko wobec projektu UC100, które może znacząco wpłynąć na kształt nowego systemu rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP). W centrum propozycji samorządów znajduje się postulat ustawowego zabezpieczenia udziału gmin w środkach pochodzących z opłaty opakowaniowej oraz wprowadzenia mechanizmów gwarantujących płynność finansową JST.
Gwarancja 50% środków dla samorządów
Najważniejszym postulatem ZGWRP jest wprowadzenie ustawowego obowiązku zapewnienia jednostkom samorządu terytorialnego co najmniej 50% środków przeznaczonych na finansowanie selektywnego zbierania i transportu odpadów opakowaniowych. Według Związku, obecny projekt UC100 nie gwarantuje takiego podziału, pozostawiając kluczowe decyzje poza poziomem ustawy.
To rozwiązanie ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa finansowego gmin, które w obecnym systemie ponoszą znaczne koszty związane z gospodarowaniem odpadami komunalnymi. Ustawowa gwarancja mogłaby zapewnić stabilność finansowania na poziomie lokalnym.
System kaucyjny a kompensaty dla gmin
ZGWRP proponuje również istotne zmiany w relacji między systemem kaucyjnym a systemem komunalnym. Według propozycji Związku, połowa wartości nieodebranych kaucji oraz przychodów ze sprzedaży materiałów opakowaniowych powinna trafiać do właściwych JST jako rekompensata za utracone przychody z selektywnej zbiórki.
Takie rozwiązanie ma na celu sprawiedliwe rozłożenie kosztów i korzyści nowego modelu, szczególnie w sytuacji, gdy gminy nadal będą ponosić ciężar organizacyjny i finansowy systemu gospodarowania odpadami.
Prefinansowanie – klucz do płynności finansowej
Jednym z najważniejszych problemów identyfikowanych przez samorządy jest kwestia płynności finansowej. ZGWRP postuluje wprowadzenie mechanizmu prefinansowania, w ramach którego organizacja ROP wypłacałaby JST zaliczki na finansowanie zadań związanych z gospodarowaniem odpadami opakowaniowymi.
Zaliczki miałyby być wypłacane po każdym kwartale, proporcjonalnie do liczby mieszkańców, a ich wysokość nie mogłaby być niższa niż 70% kwoty należnej za poprzedni okres rozliczeniowy. W praktyce oznacza to, że gminy nie musiałyby przez długi czas pokrywać kosztów systemu z własnych środków.
PSZOK-i w systemie ROP
W propozycjach nie pominięto również punktów selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK). ZGWRP postuluje dopisanie, że PSZOK-i mają przyjmować odpady opakowaniowe w ramach finansowania gwarantowanego z ROP.
To szczególnie istotne dla terenów wiejskich, gdzie PSZOK-i pełnią często kluczową funkcję organizacyjną i logistyczną w całym lokalnym systemie gospodarowania odpadami. Bez odpowiedniego finansowania tych punktów, efektywność całego systemu mogłaby być znacznie ograniczona.
Dostępność infrastruktury na terenach wiejskich
Samorządy wiejskie zwracają uwagę na potrzebę zapewnienia odpowiedniej dostępności infrastruktury związanej z systemem kaucyjnym. ZGWRP postuluje, aby minimalna sieć punktów zbierania opakowań i odpadów opakowaniowych objęła również obszary wiejskie.
Bez ustawowych wymogów mieszkańcy mniejszych miejscowości mogą mieć utrudniony dostęp do rozwiązań, które formalnie będą projektowane jako powszechne. To może prowadzić do pogłębienia różnic między miastem a wsią w dostępie do nowoczesnych systemów gospodarowania odpadami.
Ochrona przed konsekwencjami niewydolności systemu
Ważnym elementem stanowiska jest kwestia odpowiedzialności gmin za poziomy przygotowania do ponownego użycia i recyklingu. ZGWRP proponuje, aby nie wszczynano postępowań wobec JST w przypadku niewykonania obowiązków, jeżeli było to wynikiem braku środków przekazanych przez organizację ROP.
Propozycja ma chronić gminy przed ponoszeniem konsekwencji za niewydolność systemu finansowania, na który same nie mają pełnego wpływu. To istotne zabezpieczenie dla samorządów, które mogą obawiać się odpowiedzialności za problemy systemowe.
Większy wpływ samorządów na zarządzanie
ZGWRP domaga się również silniejszej pozycji samorządów w zarządzaniu systemem. Związek proponuje, aby przedstawiciele JST stanowili co najmniej połowę składu Rady ROP. Jednocześnie zaproponowano coroczny obowiązek sprawozdawczy po stronie NFOŚiGW, obejmujący sposób wykorzystania środków pochodzących z opłaty opakowaniowej.
Taki kierunek zmian pokazuje, że dla ZGWRP równie ważne jak sam przepływ środków finansowych są przejrzystość, kontrola i możliwość realnego wpływu na funkcjonowanie systemu.
Kontekst polski i wyzwania implementacji
Propozycje ZGWRP należy rozpatrywać w kontekście specyfiki polskiego systemu gospodarowania odpadami, gdzie gminy pełnią kluczową rolę. W Polsce to właśnie samorządy są odpowiedzialne za organizację systemu odbierania odpadów komunalnych, w tym selektywnej zbiórki.
Postulaty Związku odzwierciedlają obawy samorządów przed sytuacją, w której poniosą one koszty wdrożenia nowego systemu bez odpowiednich gwarancji finansowych. Doświadczenia z wcześniejszych reform pokazują, że bez jasnych mechanizmów finansowania, ciężar zmian często spoczywa na budżetach lokalnych.
Całość propozycji ZGWRP tworzy spójny obraz oczekiwań samorządów wobec reformy ROP – system ma być nie tylko formalnie poprawny, ale przede wszystkim wykonalny w praktyce, z jasnym podziałem odpowiedzialności i stabilnym finansowaniem.
