Metan to bezbarwny i bezwonny gaz, który mimo swojej niewidoczności stanowi drugi najważniejszy gaz cieplarniany po dwutlenku węgla. Jego stężenie w atmosferze wzrosło o 256% od czasów przedprzemysłowych, a odpowiada za około jedną trzecią obecnego globalnego ocieplenia.
Czym jest metan i jak powstaje?
Metan to węglowodór składający się z czterech atomów wodoru połączonych z atomem węgla. Występuje powszechnie w naturze i może powstawać zarówno w procesach geologicznych, jak i biologicznych.
Geologicznie metan tworzy się, gdy ciepło i ciśnienie oddziałują na rozkładającą się materię roślinną i zwierzęcą przez miliony lat – to źródło większości gazu ziemnego. Biologicznie natomiast powstaje w procesie metanogenezy, gdy określone mikroorganizmy zwane archeonami produkują metan w ramach beztlenowego procesu oddychania.
Dlaczego metan jest tak groźny dla klimatu?
Metan jest gazem cieplarnianym, który po dostaniu się do atmosfery pochłania energię cieplną emitowaną z planety i kieruje ją z powrotem ku powierzchni Ziemi. Choć naturalne pochłaniacze metanu – głównie gleba i troposfera – są w stanie neutralizować naturalnie występujące emisje, działalność człowieka od czasów rewolucji przemysłowej podniosła stężenie metanu w atmosferze szybciej, niż naturalne systemy są w stanie go zaabsorbować.
W ciągu 20-letniego okresu metan pochłania 86 razy więcej ciepła na jednostkę masy niż CO2, co spada do 28 razy w ciągu 100 lat.
Kombinacja potencjału metanu i relatywnie krótkiego czasu życia w atmosferze (około 12 lat w porównaniu z setkami lat dla CO2) oznacza, że redukcja emisji metanu zapewnia potężny efekt w zakresie szybkiego ograniczania gazów cieplarnianych. Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) obliczył, że emisje metanu muszą zostać zmniejszone o około 34% do 2030 roku w porównaniu z poziomami z 2019 roku.
Główne źródła emisji metanu
Około 60% emisji metanu pochodzi ze źródeł antropogenicznych, a 40% ze źródeł naturalnych. Ponad 90% obecnych emisji pochodzących z działalności człowieka pochodzi z trzech źródeł:
Rolnictwo (40% emisji antropogenicznych)
Zdecydowana większość emisji rolniczych pochodzi od zwierząt gospodarskich, które generują około 32% emisji metanu pochodzących z działalności człowieka. Głównym źródłem jest fermentacja jelitowa u przeżuwaczy – krów, owiec i kóz. Mikroby w układach pokarmowych tych zwierząt rozkładają składniki odżywcze, produkując metan jako produkt uboczny.
Drugim ważnym źródłem rolniczym jest uprawa ryżu (8% emisji), który rośnie na zalewanych polach, co sprzyja rozwojowi mikroorganizmów produkujących metan.
Paliwa kopalne (35% emisji antropogenicznych)
Wydobycie i spalanie paliw kopalnych przyczynia się do około 35% emisji metanu pochodzących z działalności człowieka. Głównie występuje to podczas wydobycia, transportu i użycia ropy i gazu (23% emisji), a także podczas wydobycia węgla (12% emisji).
Szczególnie problematyczne są tzw. „super-emiterzy” – obiekty emitujące ogromne ilości metanu jednorazowo. W 2022 roku naukowcy wykryli ponad 1005 takich incydentów, z których najgorszy w Turkmenistanie emitował 427 ton metrycznych metanu na godzinę.
Składowiska i odpady (20% emisji antropogenicznych)
Mikroby obecne w oczyszczalniach ścieków i na składowiskach uwalniają metan podczas rozkładania odpadów. Ze względu na wzrost populacji i przewidywany rozwój w krajach biedniejszych, emisje z odpadów mają rosnąć najszybciej spośród wszystkich antropogenicznych źródeł metanu.
Sytuacja w Polsce
W Polsce główne źródła emisji metanu to rolnictwo (szczególnie hodowla bydła), kopalnie węgla na Śląsku oraz składowiska odpadów. Polskie kopalnie węgla są znaczącymi emiterami metanu ze względu na geologiczne właściwości złóż. Kraj aktywnie uczestniczy w międzynarodowych inicjatywach redukcji emisji metanu, w tym w Global Methane Pledge, do którego przystąpiło 159 krajów.
Jak można ograniczyć emisje metanu?
Istniejące strategie, jeśli zostaną przyjęte, wystarczą do ograniczenia emisji metanu z trzech głównych źródeł o 45% do 2030 roku:
- W rolnictwie: Redukcja marnotrawstwa żywności, przejście na diety zawierające mniej produktów zwierzęcych, dodatki do pasz (np. wodorosty morskie mogą zmniejszyć emisje o 82% u bydła w tuczu)
- W sektorze paliw kopalnych: Możliwa jest redukcja o 70% dzięki istniejącym technologiom, a o 40% bez dodatkowych kosztów poprzez naprawę nieszczelności i eliminację niepotrzebnych emisji
- W gospodarce odpadami: Kompostowanie odpadów organicznych, wychwytywanie metanu ze składowisk, modernizacja oczyszczalni ścieków
Co może zrobić każdy z nas?
Najskuteczniejsze działania indywidualne to:
- Ograniczenie spożycia mięsa i produktów mlecznych – jeśli wszyscy w UE ograniczyliby spożycie o 34%, zapobieglibyśmy emisji 6 milionów ton metrycznych metanu rocznie
- Redukcja marnotrawstwa żywności przez planowanie posiłków i kompostowanie
- Wymiana urządzeń gazowych na elektryczne (kuchenki, piece)
- Wsparcie dla organizacji działających na rzecz ograniczenia emisji metanu
Redukcja emisji metanu to zarówno zagrożenie, jak i szansa. Jego krótszy czas życia w atmosferze oznacza, że pilne działania mające na celu ograniczenie emisji pozwolą nam poczynić ważne i terminowe postępy w walce z kryzysem klimatycznym.
