Propozycja nowego budżetu Unii Europejskiej na lata 2028–2034, ogłoszona przez Komisję Europejską, wywołała poważne zaniepokojenie wśród analityków i decydentów zajmujących się transformacją energetyczną. Z dokumentu wynika bowiem, że Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) nie zostanie przedłużony po 2027 roku. Tymczasem w wielu państwach członkowskich – w tym w Polsce – proces odchodzenia od węgla jeszcze długo się nie zakończy.
Czym jest Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji?
FST powstał w 2021 roku jako jeden z kluczowych instrumentów polityki spójności Unii Europejskiej. Dysponuje budżetem wynoszącym około 17,5 mld euro i ma jeden nadrzędny cel: łagodzić społeczne, gospodarcze i środowiskowe skutki odchodzenia od paliw kopalnych. To jednak nie tylko mechanizm rekompensat – fundusz jest aktywnym narzędziem wspierającym systemową przebudowę lokalnych gospodarek.
Środki z FST trafiają między innymi na:
- rekultywację terenów pogórniczych,
- inwestycje w odnawialne źródła energii,
- programy przekwalifikowania pracowników odchodzących z sektora wydobywczego,
- przygotowanie lokalnych społeczności na zmiany gospodarcze związane z zamykaniem kopalń.
Kluczową cechą funduszu jest jego podejście terytorialne – wsparcie trafia bezpośrednio do regionów najbardziej dotkniętych skutkami transformacji, a nie jest rozdzielane równomiernie na poziomie krajowym. To właśnie ta elastyczność sprawia, że FST stał się istotnym elementem europejskiego Zielonego Ładu, umożliwiając precyzyjne adresowanie pomocy tam, gdzie jest ona najbardziej potrzebna.
Polska liderem, ale z wyzwaniami
Zgodnie z raportem Forum Energii, analizującym wdrażanie FST w sześciu krajach UE, Polska jest bezapelacyjnym liderem pod względem pozyskanych środków. W całym okresie funkcjonowania funduszu nasz kraj otrzymał 3,75 mld euro – więcej niż jakikolwiek inny kraj członkowski. Poziom zakontraktowania tych środków wynosi 73,3%, choć zrealizowane wydatkowanie osiągnęło na razie 12,5%.
Skala tego wsparcia nie dziwi, biorąc pod uwagę wyjątkowe wyzwania, przed jakimi stoi polska energetyka. Udział węgla w krajowym miksie energetycznym, choć wyraźnie spada – z 87% w 2015 roku do 52% w 2025 roku – wciąż pozostaje jednym z najwyższych w całej Unii Europejskiej. Droga do neutralności klimatycznej, którą UE wytyczyła sobie na kolejne 24 lata, jest dla Polski szczególnie wymagająca.
Autorzy raportu wskazują jednak na istotne bariery strukturalne. Brakuje spójnej, ogólnokrajowej strategii transformacji opracowanej na poziomie rządowym, a duże spółki energetyczne angażują się w ten proces w niewystarczającym stopniu. Mimo to sukces polskich samorządów w szybkim uruchamianiu środków unijnych świadczy o realnej gotowości do reform na poziomie regionalnym i lokalnym. Dla wielu górniczych gmin FST stał się jedynym stabilnym punktem odniesienia przy planowaniu przyszłości po węglu.
Sześć krajów, sześć różnych historii
Raport Forum Energii ukazuje, jak bardzo zróżnicowane są ścieżki transformacji w poszczególnych państwach UE objętych analizą. Różnice te są tak duże, że trudno mówić o jednym europejskim modelu odejścia od węgla.
Hiszpania jest przykładem niemal zakończonej transformacji – udział węgla w miksie energetycznym spadł z 21% w 2015 roku do poniżej 1% w 2025 roku. Środki z FST pełnią tu rolę uzupełniającą, wspierając ostatnie etapy restrukturyzacji regionów pogórniczych.
Grecja to jeden z prymusów tej zmiany w całej UE – kraj planuje całkowite odejście od węgla już w 2028 roku. Udział tego paliwa spadł z 49% w 2015 roku do zaledwie 5% dekadę później.
Niemcy, zgodnie ze strategią Energiewende, zamierzają całkowicie zrezygnować z węgla do 2038 roku. Udział węgla obniżył się z 45% do 22% w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Warto jednak podkreślić, że unijne środki (2,5 mld euro) są tu traktowane wyłącznie jako uzupełnienie ogromnych nakładów krajowych, sięgających 41 mld euro.
W Czechach transformacja przebiega wolniej – udział węgla spadł z 49% do 34%, a wydobycie węgla brunatnego ma zakończyć się w 2033 roku. Kraj boryka się przy tym z problemami zarządczymi wynikającymi z podziału kompetencji między resortami.
Rumunia zobowiązała się do zakończenia eksploatacji węgla w 2032 roku, jednak w nadchodzących sześciu latach będzie musiała przyspieszyć redukcję jego udziału znacznie bardziej niż przez całą ostatnią dekadę – kiedy to obniżył się on z 29% do 14%. Analitycy zwracają uwagę na niski poziom wykorzystania środków i ograniczoną zdolność instytucjonalną jako główne bariery.
Porównanie tych sześciu przypadków ujawnia dwie zasadnicze role FST: w krajach takich jak Polska, Czechy i Rumunia fundusz jest głównym motorem zmian i często jedynym realnym źródłem finansowania transformacji, natomiast w Niemczech, Hiszpanii czy Grecji pełni funkcję wspierającą procesy, które i tak już trwają.
Co zastąpi FST po 2027 roku?
Brak FST w propozycji budżetu UE na lata 2028–2034 stawia pod znakiem zapytania przyszłość wsparcia dla regionów transformujących się w całej Europie. Analitycy są zgodni: transformacja energetyczna to proces liczony w dekadach, a w Polsce, Niemczech i Czechach nie zakończy się on przed 2030 rokiem – a tym bardziej przed momentem wygaśnięcia obecnego finansowania.
Autorzy raportu Forum Energii sformułowali szereg rekomendacji, które powinny zostać uwzględnione przy projektowaniu przyszłych instrumentów wsparcia:
- utrzymanie dedykowanego wsparcia – w ramach FST lub nowego, równoważnego instrumentu,
- wzmocnienie zasady partnerstwa angażującej samorządy, pracowników i lokalne społeczności,
- integracja działań infrastrukturalnych i społecznych w ramach jednego mechanizmu,
- wspieranie projektów o wysokiej jakości i realnym wpływie na transformację,
- uzależnienie finansowania od mierzalnych wyników,
- lepsza koordynacja polityk transformacji energetycznej na poziomie UE i krajowym.
Zaniechanie dalszego finansowania tego instrumentu w kluczowym momencie może doprowadzić do spowolnienia tempa zmian i spadku zaufania społecznego do polityki klimatycznej UE – ostrzegają autorzy raportu.
Stawką jest nie tylko klimat, ale i społeczna akceptacja zmian
Dyskusja o przyszłości FST wykracza daleko poza kwestie budżetowe. W Polsce dziesiątki tysięcy pracowników sektora górniczego oraz całe regiony – Śląsk, Małopolska, Dolny Śląsk – budują swoje strategie rozwoju w oparciu o europejskie mechanizmy wsparcia. Brak kontynuacji finansowania nie oznacza wyłącznie spowolnienia inwestycji. Może też zachwiać społecznym zaufaniem do samego procesu transformacji, dając pożywkę argumentom, że europejska polityka klimatyczna to deklaracje bez pokrycia.
Decyzja Komisji Europejskiej o nieuwzględnieniu FST w nowym budżecie nie jest jeszcze ostateczna – propozycja musi przejść przez długi proces negocjacji z udziałem Parlamentu Europejskiego i państw członkowskich. Polska, jako największy dotychczasowy beneficjent funduszu, powinna być aktywnym uczestnikiem tych rozmów i zabiegać o utrzymanie dedykowanego wsparcia dla regionów górniczych. Czas na to jest teraz – zanim budżet zostanie zamknięty.
