Podhalańska Rabka-Zdrój przez lata zmagała się z opinią smogowego zagłębia, co było szczególnie bolesne dla uzdrowiskowej miejscowości specjalizującej się w leczeniu chorób układu oddechowego. Jednak systematyczne działania samorządu przyniosły spektakularny efekt – liczba dni z przekroczeniami dopuszczalnych stężeń pyłu zawieszonego PM10 spadła z 66 w 2017 roku do zaledwie 19 w 2024 roku.
Wymiana pieców pierwszym krokiem do czystego powietrza
Kluczowym elementem transformacji było zastąpienie starych „kopciuchów” nowoczesnymi systemami grzewczymi. Leszek Świder, burmistrz Rabki-Zdroju od 2018 roku, podkreśla wagę tego działania:
Wymiana pieców „kopciuchów” to pierwsze działanie, które jako gmina podjęliśmy na rzecz poprawy jakości powietrza. Bezwzględnie musimy dbać o jego jakość nie tylko dla mieszkańców, ale i dla turystów, a wcześniej też kuracjuszy.
Gmina jako jedna z pierwszych w Polsce zatrudniła dedykowanego ekodoradcę, który miał za zadanie podniesienie świadomości mieszkańców na temat problemów związanych ze smogiem. Stanisław Kiersztyn, pełniący tę funkcję, potwierdza skuteczność podjętych działań:
Mocno zredukowaliśmy ilość dni z przekroczeniami pyłów zawieszonych. Działam w tej kwestii od kilkunastu lat i widzę znaczną poprawę.
Edukacja od najmłodszych lat przynosi efekty
Zmiana mentalności mieszkańców wymagała kreatywnego podejścia. Jak podkreśla Robert Koprowski z Podhalańskiego Alarmu Smogowego, „góral uwierzy tylko drugiemu góralowi”. Dlatego kluczowe okazało się przekonywanie mieszkańców przez przykład sąsiadów oraz edukacja najmłodszych.
Program edukacyjny obejmował:
- Pikniki ekologiczne połączone z edukacją o wymianie pieców
- Spotkania w przedszkolach i szkołach
- Działania „poczty pantoflowej” – przekazywanie informacji między sąsiadami
- Demonstracje ekonomicznych korzyści z nowoczesnego ogrzewania
Efekty edukacji były widoczne nawet w domach. Jak wspomina burmistrz, jeden z mieszkańców skarżył się: „co wyście tym dzieciom nagadali w szkole? Teraz młody chodzi ze mną do kotłowni i sprawdza, czym ja palę”.
Gazyfikacja kluczem do sukcesu
Szczególny nacisk położono na rozwój sieci gazowej. W latach 90. powstał Komitet Gazyfikacji Uzdrowiska, ale mimo 930 przyłączy gazowych, większość mieszkańców nie korzystała z gazu ze względu na koszty eksploatacji.
Przełom nastąpił, gdy samorząd nawiązał współpracę z Polską Spółką Gazownictwa. Dzięki bezpłatnym podłączeniom i kampanii informacyjnej, z 930 budynków z dostępem do gazu obecnie tylko około 200 nie korzysta z tego źródła energii.
Teraz, w ciągu trzech lat, zostało ich około 200 z 930. Skok ogromny – przyznaje z dumą burmistrz Świder.
Nowoczesne technologie w budynkach publicznych
Samorząd wprowadził zasadę przewodzenia przez przykład. Wszystkie budynki publiczne przechodzą termomodernizację, a gmach Urzędu Gminy korzysta z hybrydowego systemu ogrzewania:
- Do końca listopada – pompa ciepła
- W okresie mrozów – gaz jako wsparcie
- Pompa ciepła przez cały rok zapewnia ciepłą wodę
- Instalacje fotowoltaiczne obniżają koszty energii
Przykład szkoły z ponad 200 uczniami pokazuje skalę problemu – budynek wcześniej zużywał 60 ton węgla w ciągu półrocza.
Skuteczne kontrole i monitoring
Gmina wprowadzila system regularnych kontroli palenisk prowadzonych przez straż miejską. Jak podkreśla ekodoradca: „Jak jest ekointerwencja to chłopaki wsiadają w auto i po prostu jadą sprawdzić kto czym pali”.
Od 2019 roku funkcjonuje miarodajna stacja referencyjna, która pokazuje rzeczywisty stan jakości powietrza. Wyniki są dostępne online dla wszystkich zainteresowanych.
Wnioski dla innych polskich gmin
Sukces Rabki-Zdroju pokazuje, że systematyczne działania mogą przynieść spektakularne rezultaty. Kluczowe elementy tej transformacji to:
- Edukacja ekologiczna skierowana do wszystkich grup wiekowych
- Demonstracja korzyści ekonomicznych nowoczesnych systemów grzewczych
- Ułatwienia w dostępie do gazu i innych czystych źródeł energii
- Przewodzenie przez przykład w budynkach publicznych
- Skuteczny system kontroli i monitoringu
Doświadczenia Rabki mogą być inspiracją dla innych polskich uzdrowisk i gmin górskich, które wciąż zmagają się z problemem zanieczyszczenia powietrza. Jak pokazują dane z GIOŚ, konsekwentna realizacja programu antysmogowego może w ciągu kilku lat radykalnie poprawić jakość życia mieszkańców i atrakcyjność turystyczną regionu.
