Przez dziesięciolecia Polska prowadziła politykę intensywnego odwadniania terenów, tworząc rowy melioracyjne, prostując rzeki i osuszając torfowiska. Dziś płacimy za to wysoką cenę – pogłębiające się susze, większe ryzyko powodziowe i ogromne emisje gazów cieplarnianych z degradowanych ekosystemów. Według najnowszych danych, aż 85% mokradeł w naszym kraju jest zdegradowanych, co stanowi poważne wyzwanie dla ochrony klimatu i zasobów wodnych.
Dlaczego torfowiska są tak ważne dla klimatu
Torfowiska to naturalne magazyny węgla i wody, których znaczenie dla klimatu trudno przecenić. Gdy poziom wód gruntowych jest niski, torf zaczyna się rozkładać, uwalniając ogromne ilości dwutlenku węgla do atmosfery. Na intensywnie odwodnionych glebach organicznych, takich jak osuszone torfowiska z uprawą kukurydzy na Żuławach, emisje mogą sięgać nawet 40 ton ekwiwalentu CO2 z hektara rocznie.
Kluczem do rozwiązania tego problemu jest właściwe nawadnianie. Podniesienie lustra wody do około 10 cm poniżej powierzchni gruntu sprawia, że emisje CO2 spadają niemal do zera, a torfowisko ponownie zaczyna pełnić funkcję magazynu węgla. W takich warunkach beztlenowych rozkład torfu zostaje ograniczony, a proces torfotwórczy może się odrodzić.
Powstaje pierwsza kompleksowa baza danych o torfowiskach
Jednym z głównych problemów w ochronie torfowisk w Polsce jest brak kompleksowych danych o ich stanie i potencjale. Chociaż za czasów PRL prowadzono badania torfowisk, informacje te są rozproszone, szczątkowe i często powstawały z myślą o eksploatacji surowca, a nie o ochronie ekosystemów.
Zespół naukowców z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Lasów Państwowych i Centrum Ochrony Mokradeł pracuje nad stworzeniem otwartej bazy danych, która ma zostać uruchomiona w 2028 roku. Jak wyjaśnia prof. Mariusz Lamentowicz z UAM: „Chcemy ratować torfowiska, ale nie mamy dobrej mapy ich miąższości ani aktualnej estymacji zasobów węgla organicznego. To paradoks, który trzeba zmienić, jeśli ochrona torfowisk rzeczywiście ma być skuteczna”.
Baza będzie zawierać informacje o:
- Głębokości torfu (miąższości warstw)
- Zasobach węgla organicznego
- Lokalizacji poszczególnych torfowisk
- Aktualnym stanie ekosystemów
Nawadnianie nie oznacza zalewania – wyjaśniamy różnice
Planowane działania UE w zakresie odtwarzania torfowisk wywołały kontrowersje, często opartej na dezinformacji dotyczącej rzekomego „zalewania” gruntów rolnych. Prof. Lamentowicz podkreśla kluczową różnicę między dwoma pojęciami:
Nawadnianie to utrzymanie poziomu wody około 10 cm poniżej powierzchni gruntu, tak by torf był stale wilgotny, ale grunt nadal użytkowy.
Zalewanie to utrzymywanie otwartej wody ponad powierzchnią torfowiska przez cały rok, co faktycznie uniemożliwia użytkowanie rolnicze.
Ta różnica ma fundamentalne znaczenie dla rolników i właścicieli gruntów. Nawadnianie nie oznacza automatycznego zakazu użytkowania ziemi, lecz przejście z logiki „odprowadzić wodę jak najszybciej” do „zatrzymać wodę jak najbliżej pola”.
Korzyści dla rolnictwa i środowiska
Właściwe nawadnianie torfowisk przynosi korzyści zarówno środowisku, jak i gospodarce rolnej. Z szacunków wynika, że w Polsce można nawodnić około miliona hektarów torfowisk, przy czym znacząca część stanowi grunty rolne objęte systemem dobrowolnych dopłat.
Kluczowe korzyści nawadniania to:
- Drastyczne zmniejszenie emisji CO2 (z 40 ton do niemal zera na hektar rocznie)
- Zwiększenie retencji wodnej w krajobrazie
- Stabilniejsze plony i mniejsza podatność na suszę
- Bardziej przewidywalne dochody rolnicze
- Odbudowa naturalnych funkcji ekosystemów
Perspektywy dla Polski
W kontekście nasilających się problemów z dostępnością wody oraz rosnących emisji gazów cieplarnianych, odtwarzanie torfowisk staje się koniecznością. Jak podkreśla prof. Lamentowicz: „To nie jest szalony wymysł przyrodników, tylko próba uratowania pracy opartej na wodzie w kraju, w którym tej wody zaczyna brakować”.
Planowana baza danych będzie dostępna dla administracji publicznej, rolników, naukowców i organizacji pozarządowych, umożliwiając podejmowanie świadomych decyzji o ochronie i odtwarzaniu tych cennych ekosystemów. Jej uruchomienie w 2028 roku może stanowić przełomowy moment w polskiej polityce klimatycznej i wodnej.
