W debacie nad ograniczaniem emisji gazów cieplarnianych często pojawiają się pozornie sprzeczne informacje. Z jednej strony słyszymy, że za 70% emisji dwutlenku węgla odpowiada zaledwie 100 wielkich korporacji. Z drugiej – badania naukowe wskazują, że ponad 60% światowych emisji pochodzi z konsumpcji gospodarstw domowych. Jak to możliwe, że obie informacje są prawdziwe?
Korporacje wydobywcze – 70% emisji w jednym ujęciu
Pierwsza informacja pochodzi z raportu Carbon Majors Report 2017, który analizuje działalność największych spółek wydobywczych na świecie. Raport ten wykorzystuje specyficzną metodę księgowania emisji, która przypisuje wszystkie emisje związane z paliwami kopalnymi firmom je wydobywającym.
Co kluczowe – szacunki uwzględniają nie tylko emisje z wydobycia i transportu paliw, ale także te powstające podczas ich spalania przez użytkowników końcowych. Te drugie stanowią aż 90% wszystkich emisji opisanych w raporcie.
Według tych danych, 71% skumulowanych emisji w latach 1988-2015 pochodziło ze spalania paliw wydobywanych przez zaledwie 100 firm. W gronie tym znajdziemy zarówno spółki prywatne (ExxonMobil, Shell), jak i państwowe (Saudi Aramco, Gazprom). Na 15. miejscu rankingu znalazła się Polska Grupa Górnicza, odpowiedzialna za 1,16% emisji w tym okresie.
W tej metodzie węgiel wydobywany w polskich kopalniach, a następnie spalany w elektrociepłowniach i kotłach domowych, jest w całości przypisany do Polskiej Grupy Górniczej – niezależnie od tego, kto ostatecznie korzysta z wygenerowanego ciepła.
Gospodarstwa domowe – ponad 60% emisji w drugim ujęciu
Odwrotną perspektywę prezentuje rachunkowość prowadzona z punktu widzenia konsumpcji. Ta metoda, znana jako ślad węglowy, śledzi emisje w całym cyklu życia produktów i przypisuje je użytkownikom końcowym.
Badania naukowe pokazują, że gdy zastosujemy tę metodę, okazuje się, że gospodarstwa domowe odpowiadają za 60-72% światowych emisji gazów cieplarnianych. Ślad węglowy uwzględnia wszystkie emisje związane z naszą konsumpcją – od produkcji kupowanych przez nas towarów, przez ich transport, aż po końcowe wykorzystanie.
W Polsce taka analiza pokazałaby, że emisje z ogrzewania domów, jazdy samochodami czy zakupu różnych produktów są przypisane gospodarstwom domowym, nawet jeśli faktyczne spalanie paliw następuje w elektrowniach czy fabrykach.
Dlaczego obie metody są prawidłowe?
Kluczem do zrozumienia tej pozornej sprzeczności jest fakt, że obie metody opisują w dużej mierze te same emisje, ale księgują je na różnych etapach łańcucha gospodarczego:
- Metoda korporacyjna – przypisuje emisje na etapie wydobycia paliw
- Metoda konsumpcyjna – przypisuje te same emisje na etapie końcowego wykorzystania
Ropa wydobywana w Arabii Saudyjskiej, przetwarzana w rafineriach i spalana w polskich samochodach, w pierwszej metodzie jest przypisana w całości Saudi Aramco. W drugiej metodzie – polskim kierowcom, którzy tankują paliwo na stacjach.
Konsekwencje dla debaty klimatycznej
Te różne sposoby księgowania mają istotne konsekwencje dla debaty nad odpowiedzialnością za emisje. Niektórzy wykorzystują statystyki o korporacjach, by zdjąć odpowiedzialność z konsumentów: „Po co ograniczać loty czy jedzenie mięsa, skoro 70% emisji generują wielkie firmy?”
Taka interpretacja jest jednak błędna. Emisje przypisywane korporacjom wydobywczym to w większości te same emisje, które powstają w wyniku naszej konsumpcji. Spółki wydobywcze działają, bo istnieje zapotrzebowanie na ich produkty.
Wspólna odpowiedzialność za dekarbonizację
Skuteczna ochrona klimatu wymaga działań po obu stronach równania. Z jednej strony konieczne jest ograniczenie wpływów sektora wydobywczego i zmniejszenie wydobycia paliw kopalnych. Spółki naftowe od dziesięcioleci znały wpływ swoich produktów na klimat, ale zamiast ograniczać działalność, prowadziły kampanie dezinformacyjne.
Z drugiej strony, przejście na czyste źródła energii wymaga też zmian w konsumpcji. W Polsce oznacza to m.in.:
- Wymianę milionów kotłów węglowych na pompy ciepła
- Termomodernizację budynków
- Rozwój transportu elektrycznego i publicznego
- Ograniczenie energochłonnych aktywności jak podróże lotnicze
Kluczowe są zmiany systemowe – polityki publiczne wspierające dekarbonizację, inwestycje w czystą infrastrukturę oraz zmiana norm społecznych. Traktowanie odpowiedzialności za emisje jak „gorącego kartofla” i przerzucanie między producentów i konsumentów jest nieproduktywne. Potrzebujemy zmian po obu stronach łańcucha gospodarczego.
